زبان ارمنی و خط ارمنی

ارامنه معتقدند که نقش زبان ارمنی در بقای فرهنگ و هویت ملی ارامنه بسیار بیشتر از یک زبان معمولی بوده است. به عقیده آنان طی قرن ها فقدان حاکمیت ملی تنها نقش کلیسا زبان و فرهنگ ارمنی بوده که بقای ملیت ارمنی را تضمین کرده و باعث گشته که این ملت بتواند تاریخ پر فراز و نشیب و سخت خود را پشت سر بگذارد.
پارویر سواک شاعر ارمنی معاصر، در شعر بسیار معروف زبان مادری می نویسد: طی قرن ها مبارزه برای بقا، زبان ارمنی پناهگاهی بود که اندیشه و احساسات ملی ارامنه در آن محافظت شده است.

طبق نوشته موسس خورتاتسی مورخ معروف ارمنی قرن 5 م. تا قبل از ابداع الفبا و خط ارمنی هر چند مردم عادی ارمنستان به زبان ارمنی سخن می گفتند ولیکن زبان و خطوط حاکم در نهاد های رسمی دولتی فارسی کهن آسوری و یونانی بوده تا این که در سال 406 م. مسروپ ماشتوس شخصی که ارامنه به وی به علت خدمتش به فرهنگ ارمنی، لقب مقدس داده اند، پس از 9 سال تلاش شبانه روزی الفبای زبان ارمنی را ابداع کرد.

ابداع الفبای ارمنی ناشی از شرایط خاص ارمنستان در قرن 4 و 5 م. است و از یک سو در سال 387 م. و در پی توافقنامه ای که بین ایران و روم به امضا رسیده بود ارمنستان به دو بخش شرقی و غربی تقسیم گردید و فرهنگ ارمنی مورد تهدید فرهنگ های ایران و روم قرار گرفت. از سوی دیگر ترویج دین مسیحیت که از سال 301 م. به عنوان دین رسمی کشور اعلام گردیده بود با مشکل بزرگی مواجه شده بود و مشکل آن بود که مراسم کلیسایی در بخش های شرقی ارمنستان به زبان آسوری و در بخشهای غربی آن به زبان یونانی انجام می گرفت و توده مردم به دلیل عدم آشنایی به این زبانه با بسیاری از تعالیم جدید بیگانه می ماندند . مجموعه این شرایط به علاوه چندین عامل دیگر باعث گردید تا مسروپ ماشتوس که یک روحانی نامدار بود در سال 398 م به فکر ابداع الفبای ارمنی بیفتد.

خط ارمنی از چپ به راست نوشته می شود و حروف جدای از هم و در یک ردیف قرار می گیرند (مثل لاتین و برخلاف فارسی که حروف به یکدیگر می چسبند.)
از مسائلی که در این رابطه بوجود آمد اين است كه ارمنستان به دو قسمت شرقی و غربی و در نتیجه زبان ارمنی به دو شاخه با گویش ها و نگارش های شرقی و غربی تقسیم شد. این دو شاخه در اساس با یکدیگر مشابه اند ولی تفاوت در دستور زبان و مکالمه است.

شاخه شرقی زبان ارمنی در ارمنستان فعلی و ارمنی تبارهای ایران حاکم است و شاخه غربی زبان ارمنی مورد استفاده ارامنه ساکن در سایر نقاط جهان است.پس از استقرار نظام کمونیستی در ارمنستان تحول زبان ارمنی وارد مرحله جدیدی شد. رهبران مسکو در تلاش بودند تا تمامی مظاهر ملی ملیت های ساکن در جمهوری های اتحاد شوروی را از بین برده و نظام یکدست را جانشین نظام چند ملیتی روسیه تزاری نمایند لذا به مبارزه جدی با زبان های ملی موجود از جمله زبان ارمنی پرداختند.

فرهنگستان زبان ارمنی در ایروان که برجسته ترین زبان شناس و ادبیات ارمنستان را در خدمت خود دارد مترادف ارمنی واژه های جدیدی را ابداع کرده است و اصول دستوری و املایی و نحوه نگارش درست این زبان را تحت کنترل خود دارد.

با ابداع الفبای ارمنی در سال ۴۰۵ پس از میلاد و سپس برگردان انجیل به این زبان توسعه ادبیات ارمنی آغاز گشت. از نخستین آثار برجسته ادب ارمنی می‌توان به پهلوان نامه منظومی بنام داود ساسونی اشاره نمود. این حماسه، داستان پیکار یک پهلوان ارمنی با سلطه اعراب برای رهایی مردم ارمنستان است.
غزلسروده‌های دینی از سده پنجم نقشی مهمی در ادب ارمنی پیدا نمود که بیشتر در آیینهای مذهبی بکار می‌رفت. نقطه اوج این گونه ادبی اثر عرفانی گریگور نارک کاتسی بنام سوگنامه نارک است که در سده دهم زایشی نگاشته شده‌است. این شاهکار نارِک یکی از پرخواننده‌ترین اثر نزد ارمنیان تا به امروز است. سوگنامه نارک از سوی استاد گرامی آقای آزاد ماتیان به فارسی نیز ترجمه گشته‌است.

با آمدن سده دوازدهم سخن ارمنی شاهد بردمیدن یکی دیگر از غنایی سرایان خود یعنی نرسس اشنورهالی بود. این جاثلیق سوگنامه‌ای در سقوط اِدِسا و سرودهایی (شاراکان‌ها) از خود بجا نهاد. دوره این دو سراینده برجسته یعنی سده ده تا چهارده میلادی را دوره زرین ادبیات ارمنی نام نهاده‌اند.

الفبای زبان ارمنی هنگامی ابداع شد که منطقه ارمنی نشین از نظر سیاسی میان دو کشور توانمند آن زمان یعنی ایران و روم بخش شده بود و ارزشهای ملی، قومی و فرهنگی تیره ارمنی در آستانه ویرانی و نابودی قرار داشت. کاهنی به نام مسروپ ماشتوس ابداع کننده الفبای ارمنی است. مسروپ همراه با شاگردان خود به جای جای ارمنستان سفر می‌کرد و به ترویج مسیحیگری می‌پرداخت و همین سبب شد که او بیش از پیش خطر نابودی دین، فرهنگ و تمدن ملت خود را احساس کند، چرا که نبود یک الفبای ارمنی آشنایی مردم با دین را دشوار می‌ساخت. بنابراین در اندیشه ابداع زبان نوشتاری ارمنی افتاد. مسروپ برای تحقق آرمان خویش به مرکز رفت و اندیشه خود را با جاثلیق ساهاک پارتو در میان گذاشت و به یاری وی توانست نظر ورامشاپوه، پادشاه ارمنستان شرقی را نیز جلب نماید. مسروپ گروهی از جوانان را راهی اِدیسا کرد تا زبان سریانی را بیاموزند و گروهی را به ساموسات فرستاد تا زبان یونانی را فرا گیرند و خود در کانون علمی بزرگ آنجا، سامانه آوایی، هجایی و نوشتار زبان‌های گوناگون را بررسی نمود.

الفبایی که مسروپ ماشتوس ابداع کرد دارای ویژگی‌های زیر است:

  • هر واج تنها یک نشانه ویژه دارد.
  • سوی نوشتن این الفبا از چپ به راست است.
  • الفبای ابداعی وی نشانه‌های زیر و زبر و خط و نقطه ندارد.

در همین حین کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدید و دیگر متون دینی، دانشی و فلسفی به زبان ارمنی ترجمه شد و در پی این جنبش فرهنگی، سده پنجم زایشی به سده زرین فرهنگ ارمنی شهرت دارد. مسروپ ماشتوس به پاس خدمات خود در زمره قدیسان کلیسای ارمنی جای گرفت. او در سال ۴۴۰ میلادی چشم از جهان فرو بست و در روستای اوشاکان به خاک سپرده شد.

ریشه های زبان ارمنی

همانگونه که احتمالاً میدانید زبانها نیز مانند انسان‌ها خانواده دارند. این پدیده را دانشمندان در سده ۱۹ دریافتند و با همسنجی زبانهای گوناگون کم کم پیوند و جایگاه آنها نسبت به یکدیگر آشکار گشت. برای نمونه، آشکار و مشخص گشت که زبانهای هندی، فارسی، انگلیسی، روسی، ایتالیایی، ارمنی، آلبانیایی و بسیاری زبانهای دیگر همه از یک ریشه هستند و با هم همخانواده اند. یا نمونه دیگر اینکه زبانهای ترکی، مغولی و مجاری از یک خانواده اند.
پیش از این یعنی زمانی که رسانه‌ها نبودند و تماسها محدود بود مردم همزبانی که کوچیده و دور از هم ساکن می‌شدند با گذر زمان زبانشان دگرگون می‌شد و بدین وسیله زبانهای تازه‌ای پدید می‌‌آمدند. مثلآ کردی و فارسی و بلوچی و مازندرانی و تالشی یا طالشی غیره که از یک زبان اصلی بنام زبان آریانی نخستین منشعب شده اند. زبانهایی که در اصل از یک زبان اولیه منشعب شده‌اند را زبانهای هم خانواده می‌گویند.

فارسی با آن زبانهایی که در بالا گفتیم و در اصل با بیشتر زبانهای اروپایی و هندی از یک خانواده است که زبانشناسان به آن نام خانواده زبانهای هند و اروپایی (که پیش از جنگ جهانی دوم در غرب به آریایی معروف بود) داده اند. همه زبانهای هند و اروپایی از یک زبان منشعب شده‌اند که پیرامون ۶۰۰۰ سال پیش در جنوب روسیه وجود داشت. زبانشناسان نام آن را زبان هند و اروپایی نخستین گذاشته‌اند و توانسته‌اند با همسنجی زبانهای امروزی هند و اروپایی تا اندازه‌ای آن را بازسازی کنند. مردمی که به زبان هند و اروپایی نخستین سخن می گفتند از زیستگاه نخستین خود به دلایل گوناگونی مانند آمدن عصر یخبندان و فشار جمعیت به همه جهات کوچیدند. دسته‌ای به جنوب کوچیدند و ما ایرانیها از فرزندان آنها هستیم، گروهی هم از آن دسته به هندوستان رفتند و با مردم بومی تیره پوست آنجا درآمیختند. دسته‌ای به غرب رفتند و بیشتر اروپاییهای امروزی از فرزندان آنها هستند. اینها گروه‌های بزرگ بودند ولی گروه‌های کوچکی هم هستند که بصورت تکی از زادگاه نخستین هند و اروپایی‌ها کوچ کرده اند. یکی از آنها ارمنی‌ها هستند و گروه‌های دیگر تکی، یونانیها و آلبانیایی‌ها هستند.

ارمنی زبانها شاخه جدایی از هند و اروپاییها بودند که از راه آنجایی که الان بلغارستان است به آناتولی کوچیدند و در شرق آناتولی با قوم اورارتو درآمیختند. اورارتوها همنژاد با گرجی و چچن‌های امروزی بودند. از این آمیزش قوم ارمنی پدید آمد که همه آنها همان زبان هند و اروپایی ارمنی را صحبت کردند و زبان اورارتویی منقرض شد.
ارمنیها در تاریخ خود تأثیر بسیار زیادی از ایرانی‌ها گرفته اند. سالهای زیادی از تاریخ خود را به عنوان بخشی از شاهنشاهی ایران گذرانده‌اند و شاهان ایرانی نژاد زیادی بر آنها فرمان رانده اند. تاریخ باعث شده تا درصد بسیار بالایی از واژگان زبان ارمنی از زبانهای ایرانی وام گرفته شده است بگونه‌ای که زبانشناسان نخست فکر می‌کردند که زبان ارمنی یکی از زبانهای ایرانی است. ولی با پژوهش بیشتر آشکار گشت که ارمنی یک شاخه مستقل از زبانهای هند و اروپایی است.

حروف الفبای ارمنی

نام حرف

حروف کوچک

حروف بزرگ

تلفظ

ارزش عددی

Ayb

ա

Ա

آ

1

Ben

բ

Բ

ب

2

Gim

գ

Գ

گ

3

Da

դ

Դ

د

4

Yech`

ե

Ե

اِ، یِ

5

Za

զ

Զ

ز

6

Eh

է

Է

اِ

7

Ët`

ը

Ը

آ

8

T`o

թ

Թ

ت

9

Zhe

ժ

Ժ

ژ

10

Ini

ի

Ի

ای

20

Liun

լ

Լ

ل

30

Xeh

խ

Խ

خ

40

C'a

ծ

Ծ

تس

50

Ken

կ

Կ

ک

60

Ho

հ

Հ

ه

70

Dz'a

ձ

Ձ

دز

80

Ghat

ղ

Ղ

غ

90

Cheh

ճ

Ճ

چ

100

Men

մ

Մ

م

200

Yi

յ

Յ

ی

300

Nu

ն

Ն

ن

400

Sha

շ

Շ

ش

500

Vo

ո

Ո

اُ، وُ

600

Ch`a

չ

Չ

چ

700

Peh

պ

Պ

پ

800

Jheh

ջ

Ջ

ج

900

Rra

ռ

Ռ

ر

1000

Seh

ս

Ս

س

2000

Vew

վ

Վ

و

3000

Tiun

տ

Տ

ت

4000

Reh

ր

Ր

ر

5000

C`o

ց

Ց

تس

6000

Hiun

ւ

Ւ

و

7000

P`iur

փ

Փ

پ

8000

K`eh

ք

Ք

ک

9000

Oh

օ

Օ

اُ

10000

Feh

ֆ

Ֆ

ف

20000

 
 
همچنین می توانید زبان ارمنی را بیاموزید